De Blokhuispoort

De Blokhuispoort in Leeuwarden vormt dit jaar het decor voor het Nationaal Monumentencongres. Deze voormalige gevangenis kent een rijk verleden en is recent herbestemd tot cultureel bedrijvencentrum.

Het Blokhuis (1499-1661)

In 1499 werd in opdracht van Willibrord von Schaumburg, stadhouder van Leeuwarden, een dwangburcht gebouwd om het onderworpen Friesland in bedwang te houden. Het Blokhuis verrees in de zuidoostelijke knik van de stadsgracht en bestond uit een verzameling gebouwen, waaronder huisjes die dienden als gevangenis. In de loop van de 16de eeuw werd Het Blokhuis versterkt door de Spaanse overheerser. Het inmiddels kasteelachtige complex werd in 1580 door de stad Leeuwarden in gebruik genomen als gevangenis. De Pynigtoren, waarin de pijnbank van het Hof van Friesland stond, komt nog op 17e-eeuwse plattegronden voor.

Huis van Opsluiting en Tuchtiging (1661-1874)

Publiek domein

Het Blokhuis op een tekening van H. Wensel (1783) | Foto: Unknown via Wikimedia


Omdat er grote behoefte was aan een plek waar bedelaars en overlastgevers konden worden ondergebracht en heropgevoed, werd in 1661 het Huis van Opsluiting en Tuchtiging gebouwd. In de loop der jaren ging het huis echter steeds meer fungeren als een gevangenis voor veroordeelde misdadigers. Er heerste in de gevangenis een gebrek aan discipline, er waren diverse brandstichtingen en uitbraken. Nadat de gevangenis in 1754 tot de grond toe was afgebrand, werd het in twee jaar tijd herbouwd en versterkt. Het Blokhuis zelf werd in 1824 verbouwd tot woning voor de commandant van de gevangenis.

Bijzondere Strafgevangenis en Huis van Bewaring (1874-2007)

Mede ingegeven door een ontsnapping van zes gevangenen in 1868, werd Het Blokhuis afgebroken om plaats te maken voor de bouw van een nieuwe gevangenis. Het ontwerp kwam van Johan Frederik Metzelaar, Ingenieur-Architect voor ’s Rijksgevangenisbouw. Het poortgebouw, dat lijkt geïnspireerd op de Sneeker Waterpoort, is het meest imposant. In 1884 kreeg de gevangenis de speciale status van Bijzondere Strafgevangenis, bestemd voor veroordeelden met een straf van vijf jaar of langer. In 1970 werd de gevangenis, waar op dat moment nog 23 gevangenen verbleven, gesloten. Het verouderde en inefficiënte complex had te veel, kostbare, bewaking nodig.

In 1976 werd het complex toch weer in gebruik genomen, nu als Huis van Bewaring. In de jaren ’80 en ’90 gaf de overheid nog miljoenen guldens uit om het complex te onderhouden en verbeteren. Eén van de laatste grote ingrepen was de bouw van een lifttoren. Toch deden er steeds meer geruchten de ronde dat de gevangenis zou gaan sluiten, de gevangenis was al enige tijd de oudste van Nederland. In 2007 bleek dat het complex niet meer kon voldoen aan de veiligheidseisen – de gevangenis werd om die reden al een jaar niet gebruikt – en dat de benodigde aanpassingen te duur waren. Het complex werd daarom leeggeruimd.

Cultureel bedrijvencentrum De Blokhuispoort (2007-heden)

De Blokhuispoort | Foto: Jan van Dalen via BOEi


Sinds 2007 kreeg het complex verschillende nieuwe bestemmingen. De gemeente Leeuwarden nam het complex in 2014 over van het rijk voor het symbolische bedrag van 1 euro. Het complex werd daarna meteen doorverkocht aan BOEi, die de exploitatie op het gebied van cultuur, economie, recreatie en toerisme verder professionaliseerde.  Sinds 2015 werken in De Blokhuispoort rond de 100 creatieveling apart maar ook samen. Kenmerkend voor De Blokhuispoort is dan ook het Mienskip-streven. In 2018, het jaar waarin Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa is, zal De Blokhuispoort als welkomstlocatie het middelpunt van de stad vormen.

Wil je meer weten over de geschiedenis van De Blokhuispoort? Kijk dan op de websitepagina’s waarop deze korte geschedenis is gebaseerd: De Blokhuispoort, Historisch Centrum Leeuwarden en Wikipedia. Ook kun je op YouTube vier afleveringen van GPTV over De Blokhuispoort bekijken. Wil je meer weten over het culturele bedrijvencentrum De Blokhuispoort? Kijk dan op de website van De Blokhuispoort.

Share: